Kapitał mniejszości a udziały niedające kontroli

Kapitał mniejszości a udziały niedające kontroli

Sprawozdania finansowe jednostek zależnych konsolidowane są metodą pełną.

Jednym z kroków konsolidacji metodą pełną jest przeprowadzenie korekt kapitałowych. Korekta kapitałowa prowadzi do ustalenia wartości firmy lub ujemnej wartości firmy według Polskich Standardów Rachunkowości (dalej: PSR) lub zysku na okazyjnym przejęciu zgodnie z Międzynarodowymi Standardami Sprawozdawczości Finansowej (dalej: MSSF).

W ramach korekt kapitałowych rozliczeniu podlegają udziały we własności jednostki zależnej, które nie należą do jednostki dominującej, lecz do pozostałych podmiotów. W efekcie rozliczenia kapitałów przypadających na podmioty inne niż jednostka dominująca powstaje według PSR kapitał mniejszości, natomiast według MSSF powstają udziały niedające kontroli.

Początkowe rozliczenie mniejszościowych czy niekontrolujących udziałów w jednostce zależnej ma miejsce na moment nabycia kontroli w jednostce zależnej, przy czym stosowane modele ich rozliczenia różnią się znacznie według PSR oraz MSSF.

PSR stosują model ustalania wartości firmy w proporcji do nabywanych udziałów we własności jednostki zależnej. Ma to swoje konsekwencje dla ustalania kapitału mniejszości. Jeżeli jednostka dominująca nie posiada 100% udziału we własności jednostki zależnej, to kapitał mniejszości ustala w proporcji do wartości godziwej aktywów netto jednostki zależnej w procencie, który przypada na mniejszość. Pierwsze takie rozliczenie ma miejsce na moment nabycia kontroli jednostki zależnej w udziale mniejszym niż 100%. Kolejne rozliczenia mogą mieć miejsce, gdy mniejszość jest skupowana etapami. Wówczas kapitały skupowane od mniejszości ulegają obniżeniu o adekwatny %, natomiast przyrost aktywów netto dla jednostki dominującej prowadzi do ustalenia kolejnej wartości firmy na danej transakcji. Jeżeli zaś mniejszość dokona zakupu udziałów od jednostki dominującej w części, która nie prowadzi do utraty kontroli, wówczas kapitały mniejszości ulegają podwyższeniu o adekwatny %, natomiast spadek aktywów netto dla jednostki dominującej prowadzi do ustalenia wyniku na częściowej sprzedaży udziałów we własności jednostki zależnej.

MSSF stosują model ustalania wartości firmy określany jako podejście podmiotowe. Wartość firmy ustalana jest dla jednostki zależnej jako całość tylko raz tj. na moment nabycia kontroli, bez względu na to czy nabycie kontroli jest pochodną udziałów we własności mniejszym niż 100%.

Do wyceny udziałów nie dających kontroli stosuje się dwa podejścia. Pierwsze z nich to wycena w proporcji do wartości godziwej aktywów netto jednostki zależnej, która przypomina początkowe rozliczenie mające miejsce na PSR. Jednak w podejściu tym przyjmuje się, że wartość firmy przypadająca na niekontrolujących wynosi 0, natomiast wartość firmy przypadająca na jednostkę dominującą odzwierciedla wartość dla całego podmiotu. W konsekwencji dalsze transakcje nabycia udziałów od niekontrolujących nie skutkują ustaleniem wartości firmy, lecz ich skutki ujmowane są bezpośrednio w kapitale. Podobnie dalsze transakcje sprzedaży udziałów na rzecz niekontrolujących bez utraty kontroli przez dominanta, nie skutkują ustaleniem wyniku na sprzedaży, lecz ich skutki również ujmowane są bezpośrednio w kapitale.

Drugie podejście do ustalenia wartości udziałów nie dających kontroli to ich wycena w wartości godziwej instrumentów kapitałowych przypadających na niekontrolujących. To podejście jest pełniejsze, ponieważ w jego efekcie powstaje wartość firmy dla całej jednostki zależnej, która w części przypada na dominanta, a w części na niekontrolujących. Tak ustalona wartość firmy nie ulga zmianie w przypadku późniejszych transakcji wykupu udziałów niekontrolujących bądź też sprzedaży do niekontrolujących, o ile dominant nie traci kontroli – skutki takich transakcji ujmuje się bezpośrednio w kapitale.

Zarówno kapitał mniejszości jak i udziały nie dające kontroli są w kolejnych okresach sprawozdawczych aktualizowane w proporcji do zmian, które zachodzą na kapitałach jednostki zależnej, w tym głównie o wynik finansowy jednostki zależnej.

Kapitał mniejszości według PSR rozliczany jest takim udziałem własnościowym, jaki mniejszość posiada w jednostce zależnej. Jeżeli jednak jednostka zależna ponosi straty, które prowadzą do powstania ujemnych kapitałów jednostki zależnej, to zaprzestaje się rozliczania wyników przypadających na mniejszość, a kapitał mniejszości przyjmuje wartość 0. Jeżeli w kolejnych okresach jednostka zależna wygeneruje zyski, to zostaną one rozliczone na mniejszość dopiero po pokryciu strat, które przejęła w rozliczeniu wyniku jednostka dominująca.

Udziały niedające kontroli według MSSF mogą przyjmować wartość ujemną. Wynik finansowy jednostki zależnej w proporcji przypadającej na niekontrolujących, jest alokowany do udziałów nie dających kontroli nawet wówczas, gdy jednostka zależna posiada ujemne kapitały.